بعد از کنکور چرا این‌قدر انتخاب رشته سخت می‌شود؟

تا قبل از کنکور، تکلیف تقریباً مشخص است.

صبح تا شب درس می‌خوانی، آزمون می‌دهی، درصدهایت را بالا و پایین می‌کنی، رتبه می‌آید و بالاخره کنکور تمام می‌شود.

بعد یک‌دفعه همه‌چیز عوض می‌شود.

تا دیروز نگرانی‌ات این بود که فیزیک چند درصد زدی؛ حالا باید تصمیم بگیری مهندسی بخوانی یا اقتصاد یا روانشناسی یا اصلاً یک مسیر کاملاً متفاوت.

و اینجاست که خیلی‌ها می‌گویند:

اگر الان دقیقاً همین حسی را داری، قبل از هر چیز یک نکته را بدان:

تو قرار است درباره چیزی تصمیم بگیری که احتمالاً هیچ‌وقت از نزدیک تجربه‌اش نکرده‌ای. طبیعتاً تصمیم گرفتن برایش هم ساده نیست.

اصلاً چرا انتخاب رشته این‌قدر سخت است؟

فرض کن به تو بگویند می‌خواهی بین دو شغل انتخاب کنی؛ یکی را سه سال انجام داده‌ای و یکی را فقط اسمش را شنیده‌ای.

کدام را راحت‌تر انتخاب می‌کنی؟

طبیعتاً اولی.

اما در انتخاب رشته معمولاً داستان برعکس است.

مثلاً ممکن است اسم مهندسی صنایع را زیاد شنیده باشی، بدانی دانشگاه‌های خوبی دارد و حتی شنیده باشی بازار کارش هم بد نیست؛ ولی آیا واقعاً می‌دانی چهار سال قرار است چه درس‌هایی بخوانی؟ بعدش دقیقاً چه کارهایی می‌توانی انجام بدهی؟ محیط کاری‌اش چطور است؟ اصلاً با روحیه تو جور درمی‌آید یا نه؟

از طرف دیگر، ممکن است خودت را هم کامل نشناخته باشی. شاید ندانی بیشتر از کار با آدم‌ها خوشت می‌آید یا کارهای تحلیلی، شاید ندانی محیط اداری را دوست داری یا کار میدانی، شاید حتی هنوز نفهمیده باشی چه توانایی‌هایی داری که می‌توانی رویشان سرمایه‌گذاری کنی.

پس اول باید علاقه‌ام را پیدا کنم؟

احتمالاً این جمله را زیاد شنیده‌ای:

جمله قشنگی است، اما برای انتخاب رشته کمی زیادی ساده‌سازی شده.

فرض کن از بچگی عاشق کامپیوتر بوده‌ای و فکر می‌کنی عاشق مهندسی کامپیوتری. خب، خیلی هم خوب. اما یک سؤال مهم وجود دارد:

حتی ممکن است وارد دانشگاه شوی و بفهمی چیزی که فکر می‌کردی دوستش داری، آن چیزی نیست که تصور می‌کردی.

مثلاً یک نفر عاشق کامپیوتر است چون از ساختن چیزهای جدید لذت می‌برد. وقتی وارد دانشگاه می‌شود، از درس‌های ریاضی و مباحث تئوری خوشش نمی‌آید و کم‌کم متوجه می‌شود بیشتر به طراحی محصول یا مدیریت فناوری علاقه دارد.

این یعنی انتخاب اولش اشتباه بوده؟ نه لزوماً. یعنی تازه اطلاعات بیشتری درباره خودش پیدا کرده.

علاقه هم می‌تواند در طول زمان، با تجربه و آشنایی بیشتر تغییر کند.

برای همین بهتر است فقط نپرسیم من به چی علاقه دارم؟ سؤال‌های بهتری هم هست:

یک اشتباه رایج: رشته را می‌شناسیم، ولی فقط اسمش را می‌شناسیم

مثلاً می‌گویی: من روانشناسی را خیلی دوست دارم.

خب، روانشناسی را برای چه می‌خواهی؟ اگر جواب این باشد که چون دوست دارم به آدم‌ها کمک کنم، هنوز خیلی زود است. چون یک روانشناس فقط گوش نمی‌دهد و به مردم مشاوره نمی‌دهد.

یا مثلاً می‌گویی: من مدیریت می‌خواهم چون بازار کارش خوب است.

بازار کار خوب یعنی چه؟ چه شغل‌هایی؟ در چه شرکت‌هایی؟ با چه مهارت‌هایی؟ چقدر رقابت وجود دارد؟ چه کسی بعد از این رشته موفق‌تر می‌شود؟

این دقیقاً همان جایی است که شناخت واقعی رشته اهمیت پیدا می‌کند. قبل از انتخاب هر رشته بهتر است ببینی:

مثلاً ممکن است عاشق پزشکی باشی، اما از سبک زندگی و فشار کاری بعضی مسیرهای پزشکی اصلاً خوشت نیاید. ممکن است مهندسی صنایع را دوست داشته باشی، ولی بعد بفهمی چیزی که بیشتر می‌خواهی محیط خلاق و استارتاپی است.

یک کار خیلی ساده که اطلاعات فوق‌العاده‌ای به تو می‌دهد

با آدم‌های واقعی صحبت کن. نه فقط با کسی که یک پست درباره آن رشته دیده.

مثلاً اگر به مهندسی مواد فکر می‌کنی، با یک دانشجوی مهندسی مواد حرف بزن. از او بپرس:

خودکارآمدی تصمیم‌گیری شغلی

ممکن است اسم خودکارآمدی تصمیم‌گیری شغلی را شنیده باشی. اسمش سخت است، مفهومش نه.

یعنی چقدر به توانایی خودت برای تصمیم گرفتن درباره آینده تحصیلی و شغلی اعتماد داری.

مثلاً دو نفر را در نظر بگیر که هر دو رتبه خوبی گرفته‌اند و بین مهندسی کامپیوتر و اقتصاد مانده‌اند.

هر دو ممکن است باهوش باشند، هر دو ممکن است استعداد داشته باشند، اما نفر اول بیشتر احساس می‌کند از پس فرایند تصمیم‌گیری برمی‌آید.

و نکته جالب این است که این ویژگی قرار نیست برای همیشه ثابت بماند. هرچه بیشتر تحقیق کنی، گزینه‌های مختلف را بشناسی و تجربه به دست بیاوری، احتمالاً تصمیم‌گیری هم برایت راحت‌تر می‌شود.

پس تست شخصیت بزنیم و تکلیف را یک‌سره کنیم؟

اینجا هم باید کمی مراقب باشیم.

تست‌های شخصیت، علاقه و استعداد می‌توانند خیلی کمک‌کننده باشند. اما قرار نیست یک تست به تو بگوید: تو برای همیشه باید مهندس باشی! یا: تو چون تیپ شخصیتی فلان داری، اصلاً حق نداری حقوق بخوانی!

زندگی که این‌قدر ساده نیست.

مثلاً ممکن است تست هالند به تو نشان دهد که به فعالیت‌های اجتماعی علاقه زیادی داری. این اطلاعات جالب و مفید است. اما هنوز باید بپرسی: کدام رشته‌های دانشگاهی این ویژگی را دارند؟ کدامشان بازار کار مناسبی دارند؟ من در کدامشان توانایی بیشتری دارم؟ شرایط زندگی من با کدامشان سازگارتر است؟

نکند یک انتخاب اشتباه، کل زندگی‌ام را خراب کند؟

این احتمالاً یکی از ترسناک‌ترین فکرهای دوران انتخاب رشته است.

مثلاً می‌گویی: اگر امسال اشتباه کنم چی؟ اگر بعداً بفهمم این رشته را دوست ندارم چی؟ اگر چهار سال عمرم هدر برود چی؟

واقعیت این است که انتخاب رشته مهم است، اما قرار نیست با یک انتخاب، مسیر کل زندگی برای همیشه قفل شود.

مثلاً ممکن است یک نفر مهندسی بخواند، بعد به تحلیل داده علاقه‌مند شود، بعد وارد حوزه کسب‌وکار شود و در نهایت مدیر محصول شود. یا کسی حقوق بخواند و چند سال بعد وارد حوزه کسب‌وکار و قراردادهای تجاری شود.

مسیر شغلی خیلی از آدم‌ها یک خط صاف نیست.

خب حالا از کجا شروع کنیم؟

لازم نیست یک شب بنشینی و در دو ساعت تکلیف کل آینده‌ات را مشخص کنی. می‌توانی مرحله‌به‌مرحله جلو بروی.

اگر هنوز گیجی، این را هم بدان

شاید دوستت از همین الان دقیقاً بداند چه می‌خواهد. یکی می‌گوید پزشکی. یکی می‌گوید کامپیوتر. یکی از اول می‌گوید مهندسی برق. و تو هنوز بین پنج رشته‌ای.

قرار نیست چون بقیه زودتر تصمیم گرفته‌اند، حتماً تصمیم بهتری هم گرفته باشند. بعضی آدم‌ها زود تصمیم می‌گیرند و بعداً مسیرشان را عوض می‌کنند. بعضی‌ها بیشتر بررسی می‌کنند و دیرتر تصمیم می‌گیرند، اما با شناخت بیشتری جلو می‌روند.

آخرش قرار نیست جواب زندگی را پیدا کنی!

قرار نیست در ۱۸ سالگی دقیقاً بدانی ۱۰ سال دیگر چه کاره‌ای. واقعاً لازم نیست.

انتخاب رشته مهم است، اما قرار نیست این انتخاب ارزش تو، هوش تو یا میزان موفقیتت را تعیین کند.

کاری که الان می‌توانی بکنی خیلی ساده‌تر است:

و بعد بر اساس چیزهایی که واقعاً می‌دانی، تصمیم بگیر.

شاید هنوز ندانی آخر این مسیر دقیقاً کجا خواهی بود. اشکالی ندارد.